Tìm hiểu mô hình quản lý tài chính ngân sách ở một số nước

(TCT online) - Kết quả nghiên cứu của Viện Chiến lược và chính sách tài chính (Bộ Tài chính) cho thấy, những nước có hệ thống hành chính liên bang, thì hệ thống ngân sách bao gồm 3 cấp là liên bang, bang, địa phương. 
 
Trong khi với những nước không theo chế độ liên bang, hệ thống ngân sách thường bao gồm ngân sách trung ương (NSTW) và ngân sách địa phương. Như vậy, có thể khái quát 2 mô hình chủ đạo về quản lý tài chính- ngân sách trên thế giới là hệ thống ngân sách lồng ghép và hệ thống ngân sách không lồng ghép.
 
 
Với mô hình hệ thống ngân sách không lồng ghép, mỗi cấp ngân sách có nguồn thu và nhiệm vụ chi riêng do chính quyền cùng cấp quản lý và quyết định sử dụng. Mô hình này phổ biến ở các nước phương Tây, kể cả nhà nước đơn nhất hay liên bang. Cụ thể tại Pháp, Luật Thuế địa phương năm 1980 cho phép chính quyền địa phương có các nguồn thu từ các sắc thuế riêng như thuế đất, thuế nhà ở, thuế thổ trạch và thuế nghề nghiệp. Thuế địa phương chiếm khoảng 75% tổng các nguồn thu trên địa bàn. Các cơ quan dân cử địa phương có quyền quyết định thuế suất của các sắc thuế địa phương. Song luật cũng quy định mức trần và khống chế chặt chẽ việc thay đổi thuế suất. Ngoài ra, địa phương cũng có các nguồn thu khác như trợ cấp của NSTW, hoạt động cung cấp dịch vụ công. Các khoản trợ cấp của NSTW cho địa phương được thông qua các hình thức hỗ trợ trang thiết bị và đầu tư; bù đắp ngân sách do việc chuyển giao một số chức năng của trung ương cho địa phương; trợ cấp hàng năm theo tỷ lệ nhất định từ nguồn thu thuế GTGT; hoạt động cung cấp dịch vụ công của chính quyền bao gồm các khoản phí, lệ phí. Mặc dù vậy, các địa phương vẫn được quyền vay nợ để đảm bảo cân đối ngân sách và dùng để chi đầu tư. 
 
Còn tại Thái Lan, ngân sách địa phương do hội đồng dân cử địa phương quyết định. Mỗi cấp chính quyền quyết định ngân sách của cấp mình và không lồng ghép tổng hợp ngân sách cấp dưới vào cấp trên. Mỗi cấp ngân sách có nguồn thu và nhiệm vụ chi cụ thể được quy định trong Luật Phi tập trung hoá năm 1999. Việc quyết định dự toán, quyết toán hoàn toàn do hội đồng dân cử địa phương quyết định và chịu sự kiểm tra giám sát của người dân và các cơ quan giám sát trung ương. Thu ngân sách địa phương bao gồm các khoản trợ cấp từ trung ương, nguồn thu từ thuế, phí của địa phương, các khoản do trung ương thu sau đó chuyển giao cho địa phương. Trên cơ sở này, các khoản chi được sử dụng theo quy định, gồm chi trong từng niên độ tài khoá và các quỹ của địa phương, còn các khoản chi không theo quy định là trợ cấp của trung ương theo những mục tiêu xác định, trả nợ. Hàng năm, hội đồng dân cử địa phương chỉ thông qua các khoản thu, chi trong từng năm tài khoá thuộc thẩm quyền. Về trợ cấp ngân sách, Thái Lan áp dụng nhiều hình thức khác nhau, bao gồm trợ cấp có mục tiêu, không có mục tiêu và trợ cấp đặc biệt. 
 
Trong khi đó, Philippines lại là nước trao quyền tự chủ ngân sách cho địa phương khá sớm. Luật Tài chính địa phương nước này ban hành năm 1991 cho phép địa phương được thực hiện một số nguồn thu nhất định và được quyết định mức thuế suất và phương pháp hành thu. Theo đó, địa phương được thu các loại thuế bất động sản, chuyển nhượng bất động sản, kinh doanh, in ấn, phát hành; thuế đối với các ngành nghề kinh doanh độc quyền; khai thác tài nguyên; hành nghề tự do; vui chơi giải trí, chuyên chở hàng hoá. Tuy nhiên, việc trao quyền này cũng chỉ đảm bảo quyền tự quyết của địa phương trong phạm vi trần thuế suất do trung ương quy định. Địa phương chỉ có thể điều chỉnh thuế 5 năm một lần và không quá 10%/lần. 
 
Đối với mô hình hệ thống ngân sách lồng ghép dựa trên quan điểm coi NSNN là duy nhất và thống nhất. Theo đó, Nhà nước chỉ có một ngân sách do trung ương quản lý và quyết định sử dụng. Chính quyền trung ương có thể uỷ quyền cho các cấp chính quyền địa phương thực hiện một số nghiệp vụ để phục vụ yêu cầu quản lý nhà nước. Tuy nhiên, mọi thẩm quyền về ngân sách đều thuộc chính quyền trung ương. Ưu điểm của hệ thống này là tập trung toàn bộ nguồn thu vào một quỹ ngân sách duy nhất để trung ương phân bổ chi tiêu phục vụ cho các mục tiêu của Nhà nước. Mặt khác, khắc phục tình trạng cục bộ địa phương và bất hợp lý về nguồn thu và nhiệm vụ chi của địa phương. Tuy nhiên, mô hình này làm giảm tính chủ động của địa phương trong khai thác nguồn thu và bố trí nhiệm vụ chi phù hợp với nhu cầu địa phương, đồng thời tạo ra tư tưởng thụ động, trông chờ của địa phương vào trung ương. Vì thế, trên thế giới hiện nay, hầu hết các nước đã chuyển sang việc trao quyền tự chủ tài chính cho các địa phương dưới cấp trung ương.
 
Theo Viện Chiến lược và chính sách tài chính, sự tồn tại của hệ thống chính quyền nhiều cấp đòi hỏi mỗi cấp phải có nguồn lực tài chính tương ứng để thực thi các hoạt động. Mỗi mô hình quản lý tài chính- ngân sách tập trung hay phi tập trung đều có ưu và nhược điểm riêng. Tuy nhiên, xu hướng trên thế giới là, các cấp chính quyền dưới cấp trung ương được trao thẩm quyền nhiều hơn, với mức độ tự chủ ngày càng lớn và độc lập, nhưng phải trong khuôn khổ pháp luật.
 
 Mặc dù đều trao cho chính quyền địa phương quyền tự chủ về ngân sách trong hệ thống các cấp ngân sách độc lập, nhưng ở hầu hết các nước, NSTW vẫn luôn nắm giữ vai trò chủ đạo dưới hình thức tập trung các nguồn thu quan trọng nhất và đảm bảo những nhiệm vụ chi trọng yếu, cũng như nắm giữ cơ chế điều hoà ngân sách. Trong khi đó, ngân sách địa phương thường được giao các nguồn thu có số thu nhỏ và phụ thuộc ở mức độ khác nhau vào NSTW.
Hương Quỳnh

Gửi bình luận


Mã bảo mật